Op 24 februari kwamen politici, beleidsmakers, academici en vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld bijeen voor de lancering van het rapport Monitoring Action for Civic Space (MACS) en om te reflecteren op de staat van de maatschappelijke ruimte in Nederland. De discussie maakte één ding duidelijk: hoewel de democratische instellingen in Nederland sterk zijn, staat de ruimte voor het maatschappelijk middenveld steeds meer onder druk. Het is essentieel om vroegtijdige waarschuwingssignalen te herkennen en daarop te reageren om ervoor te zorgen dat democratische instellingen veerkrachtig blijven.
De vertegenwoordigers uit verschillende sectoren waren ondanks hun uiteenlopende perspectieven het eens over één belangrijk principe: het maatschappelijk middenveld is geen tegenstander van de staat, maar een hoeksteen van democratische veerkracht. Een gezonde democratie is afhankelijk van sterke tegenkrachten.
Krimpende ruimte
Het verharde politieke debat en het toenemend aantal repressieve wetsvoorstellen en moties die oproepen om rechten in te perken, dragen bij aan een krimpende ruimte voor het maatschappelijke middenveld. Dat zei Aïcha Chaghouani van het Nederlands Helsinki Comité (NHC) dat het rapport samen met Nathalie Heidema Silva schreef.
De lijst met voorbeelden is lang: parlementaire moties die oproepen tot het intrekken van de ANBI-status of het beperken van de financiering van maatschappelijke organisaties, de door de Tweede Kamer aangenomen Wet transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties (Wtmo), de voorgestelde inperkingen van het demonstratierecht in het nieuwe regeerakkoord, de inperking van financiering voor pleitbezorging en de toenemende intimidatie van onder meer journalisten en maatschappelijke organisaties.
Democratische erosie
In haar keynote benadrukte prof. Sarah de Lange dat het wereldwijde democratieniveau is teruggevallen tot het niveau van 1983, waarbij driekwart van de wereldbevolking nu onder autoritair bestuur leeft. Zelfs onder de meest liberale democratieën ter wereld staat Nederland op de 27e plaats van de 29. Deze trends onderstrepen waarom het belangrijk is om op vroege waarschuwingssignalen te letten.
Een belangrijke indicator van democratische veerkracht is de kracht van het maatschappelijk middenveld. ‘Het tegengaan van democratische erosie vereist daarom actief versterken van normen – door ze duidelijk te articuleren, grenzen te trekken en gedrag dat democratische principes ondermijnt te stigmatiseren.’
Nationaal Actieplan
Een van de belangrijkste aanbevelingen uit het rapport is de ontwikkeling van een Nationaal Actieplan dat het maatschappelijk middenveld versterkt en beschermt. Dit plan zou de vitale rol van kritische waakhonden en vreedzaam activisme erkennen, sterke structuren voor betekenisvolle participatie waarborgen en een democratiefonds oprichten om voldoende middelen voor deelname en onafhankelijke monitoring te garanderen.
Lees het MACS-rapport hier.